Độc đáo khám ở miền biên viễn.

Nhà sàn đá mang kiến trúc đặc trưng, độc đáo mà không một dân tộc nào khác có được

Chỉ cần lệch một tí sẽ phải gỡ đi xếp lại từ đầu. Ba năm dựng một ngôi nhà  Đường từ thác Bản Giốc vào lãnh địa của những ngôi nhà sàn đá chỉ kéo dài khoảng 2km. Những bức tường chắc chắn được xếp từ hàng vạn viên đá lớn nhỏ khác nhau bằng một thứ keo kết dính trộn từ đá vôi và cát.

Họ hy vọng các thành viên sống trong khám xét sẽ có tâm linh về mọi việc, tránh được rủi ro. Mỗi khi cơn bão kéo về, những hộ nào có nhà tranh tre vách nứa, nhà trình tường thì lo bị sụp đổ, còn những người sống trong khám đường vẫn kê gối ngủ ngon.

Chỉ khi nào xem được ngày dựng nhà, gia chủ mới chính thức nhập ngói âm dương - một loại ngói để dựng những ngôi nhà cổ.

Như vậy những ngôi nhà tù ở cao bằng có lịch sử khoảng 400 năm. Sau đó người ta xếp những tấm ván hoặc tre để rải làm nền, song song chia cách tầng 1 và tầng 2. Thế Hoàng. Ngoài tính thẩm mỹ thì những con đường đó có tác dụng làm sạch đường làng, ngõ xóm", ông Nông Văn Phú cho biết.

Việc lên tầng cho ngôi nhà tù khó khăn ở chỗ, càng lên cao thì việc điều chỉnh độ chính xác càng phải tỷ mẩn hơn. Dân tộc Tày thường có tín ngưỡng thờ đá. Đồng thời với việc xếp nền móng, người ta chôn sâu những chiếc cột được làm bằng gỗ đã qua trau chuốt. Nét văn hóa đặc trưng  nhà pha thường có độ cao khoảng 7 - 8m, chia làm 3 gian để tiện sinh hoạt. Ngày xưa, người dân địa phương thường dùng tầng hầm để nuôi lợn gà.

Nếu không đáp ứng được những yêu cầu kỹ thuật thì sẽ khiến khám xét bị siêu vẹo, dễ đổ. Loại ngói này sẽ giữ cho ngôi khám mang tính cổ kính. Tuổi thọ khám đường có thể kéo dài hàng ngàn năm  Có quan điểm cho rằng, kiến trúc ngục thất ở Cao Bằng là do chịu sự ảnh hưởng đậm nét từ việc dựng thành quách từ thời nhà Mạc.

Xóm Khuổi Kỵ (xã Đàm Thủy) đã được bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xác nhận là làng văn hóa truyền thống tiêu biểu của dân tộc ít người".

Móng càng đào sâu thì ngôi nhà càng vững chắc. Để đặt được viên gạch vuông vức khi xây không đơn giản chút nào, nhưng việc xếp hàng trăm viên đá với đủ các hình khối, trọng lượng khác còn khó gấp bội.

Họ quan niệm rằng, con người sinh ra từ đá và khi chết sẽ hóa thành đá. Khu di tích này đã được tu bổ, tu bổ từng ngôi nhà, đường đi, tường bao. Trước đây, người dân còn dùng mìn để phá đá. Từ khi quốc gia cấm dùng mìn, người dân phải dùng tay phá đá để lấy nguyên liệu dựng nhà.

Khoảng cách đặt mỗi chân cột cách nhau chừng 3m. Dựng được một bức tường gạch chỉ mất vài ba ngày nhưng để xếp được một bức tường bằng đá thì người thợ phải mất vài tháng. Những ngôi nhà bằng đá chỉ nên lợp ngói âm dương. Khói bếp bảng lảng bên sườn núi, khiến bản làng trở nên cổ kính, nhuốm màu huyền thoại miền biên viễn. Theo trưởng thôn Nông Văn Phú, để xếp được những bức tường đã rất khó, nhưng để lên tầng cho ngôi nhà càng khó hơn.

Khuôn hình của ngôi nhà nơi đây được định tính sao cho thăng bằng giữa số lượng thành viên trong gia đình. Tầng 1 bên cạnh chỗ để xe, cất giữ các tư liệu sản xuất như chiếc máy cày, máy bơm, quang gánh, khám đường là nơi ở vững chắc, không khí thoáng mát, tầng 2 nếu chứa thóc lúa sẽ giữ được vài năm mà không lo bị mốc. Đa số những người con của quê hương Khuổi Kỵ là dân tộc Tày.

Nếu tính từ thời kì chuẩn bị nguyên liệu đến khi hoàn tất ngôi nhà phải mất từ 2 - 3 năm. Tuy nhiên, theo các già làng lại cho rằng, tại Cao Bằng còn có những ngôi nhà tù hàng ngàn năm tuổi. Nhà văn hóa hai tầng theo kiểu kiến trúc cũng được xây dựng theo đúng kiến trúc đó.

Ông Phú cho biết, để làm được những ngôi nhà này, người thợ phải rất kỳ công và thực hành trong một thời kì lâu dài bền bỉ. "Hiện nay cuộc sống văn minh, đồng bào đã tinh thần được việc này sẽ gây mất vệ sinh, nhiều gia đình đã chọn nơi nhốt gia súc ở một ô đất khác. Khi đã định vị được ngôi nhà, người thợ sẽ đo, đếm vị trí xếp từng viên đá. Khi xếp đá đến độ cao khoảng 2,5m, người thợ sẽ tính đến chuyện đặt những cây cột dài, thẳng làm kèo.

Ngôi nhà được xếp từ hàng vạn viên đá lớn nhỏ khác nhau. Công đoạn trước nhất là chọn đất, người dân nơi đây cẩn thận từ việc chọn mảnh đất lành. Những cây gỗ tròn, đẹp được bảo quản dưới bùn ao, đầm ruộng để phòng mối mọt.

Chính thành ra, những ngôi nhà nơi đây cũng ảnh hưởng văn hóa của dân tộc thiểu số này. Theo ông Phú, dựng nhà là công việc liên tưởng của cả đời người. Việc dựng nhà tù cũng khởi hành từ những quan niệm linh. Khi đã có ý định dựng nhà, người dân đã chuẩn bị nguyên liệu trước đó vài năm. Chiếu theo dòng lịch sử, nhà Mạc chạy lên Cao Bằng trong khoảng thời gian (1594 - 1677).

Chúng tôi bước trên những con đường dải đá chơm chởm, đi ngang qua những bức tường bao chắc chắn để vào bản. Gia đình nhiều người thì dựng nhà to cao, ít người thì dựng nhà nhỏ. Họ coi đá là khởi nguồn của sự sống và là trọng tâm của vũ trụ. Ông Nông Văn Phú, Trưởng thôn Khuổi Kỵ dẫn phóng viên đi tham quan những ngôi nhà đá.

Thời đoạn cuối cùng trong việc dựng một ngôi nhà pha chính là lợp ngói. Do khí hậu nhiệt đới, độ ẩm cao, nhiều thú dữ, thổ phỉ cướp bóc nên họ thường sống ở những mô đất cao ráo, thoáng đạt, có tầm nhìn bao quát xung quanh. Dù nhà to hay nhỏ thì nền móng vẫn là điểm được quý trọng trước tiên.

Khó khăn nhất trong việc xếp đá là làm sao để độ dày hai bên của một bức tường phải thật cân đối, vuông vức. Thôn Khuổi Kỵ như lạc giữa một chiến lũy được bày binh bố trận bởi những bức tường đá bao bọc các ngôi nhà. Nguyên liệu quan trọng nhất để dựng nhà lao chính là những viên đá cứng, đẹp.

Ngoài ngôi nhà được làm bằng đá thì những tường rào, con đường vòng qua ngõ cũng được xếp bằng đá. Cùng với sự khai thác gỗ rừng, những cây gỗ to cũng trở thành khan hiếm, thay vào đó, người ta dựng bằng những chiếc cột đá.

Thảo luận với chúng tôi, ông Lương Văn La, Trưởng phòng văn hóa huyện Trùng Khánh cho hay: "Những ngôi nhà sàn bằng đá ở Khuổi Kỵ là một nét văn hóa đặc trưng của dân tộc Tày ở Cao Bằng.